ORAM Ondernemend Amsterdam en VEBAN roepen de gemeentelijke politiek van Amsterdam op moedige en noodzakelijke besluiten te nemen voor een beter ondernemend klimaat, voor meer ruimte voor werk en voor een sterke Amsterdamse zeehaven. Het Nederlandse economische ecosysteem staat onder druk, zélfs in de Metropoolregio Amsterdam die doorgaans de betere economische kaarten in handen heeft. Dat is een zeer serieus te nemen signaal. ORAM en VEBAN doen een aantal concrete voorstellen en gaan graag met u hierover in gesprek. Eerst schetsen wij graag enige context vanuit ons perspectief.

Metropoolregio Amsterdam bron van welvaart
De Metropoolregio Amsterdam (MRA), met daarbinnen de Zuidas, het Noordzeekanaalgebied (NZKG) en de Amsterdamse zeehaven, is een van de sterkste economische motoren van Nederland. De MRA levert met ruim 200 miljard euro het grootste aandeel – ruim 20% – aan ons bruto binnenlands product (bbp). De Amsterdamse haven is de tweede zeehaven van Nederland, de vierde zeehaven van Europa, een industriecluster van nationaal belang en een groot logistiek knooppunt in de doorvoer van voedingsmiddelen, energie en goederen naar de rest van Nederland en het Europese binnenland. Het NZKG genereert 70.000 banen en 7 miljard aan toegevoegde waarde. Daarbij zorgen dit gebied en de haven voor grote spin-off naar andere sectoren van de stedelijke, regionale en nationale economie. De MRA is daarmee een onmisbaar kloppend hart binnen het Nederlandse economische ecosysteem. Het Amsterdamse bedrijfsleven en de Amsterdamse politiek dragen daar een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor.

Zelfs sterkste motor van Nederland stottert
Deze regio presteert doorgaans zeer bestendig en relatief goed in vergelijking met de rest van Nederland. Des te alarmerender is onze constatering dat ook hier bedrijven met moeite tegen de stroom in varen. Recent bracht Amsterdam In Business naar buiten dat zich in 2024 nog nooit zo weinig buitenlandse bedrijven in de regio Amsterdam hebben gevestigd: 49 bedrijven, waar voorheen ruim boven de 100 nieuwe buitenlandse bedrijven per jaar de norm was.1 Volgens een jaarlijkse peiling van accountants- en advieskantoor EY is Amsterdam weliswaar binnen Nederland nog steeds de grootste magneet voor buitenlandse investeringen. Maar het kantoor waarschuwt dat Amsterdam in internationaal opzicht een stuk minder aantrekkelijk is geworden. In 2018 nam Amsterdam op Europese ranglijsten nog de vijfde plaats in, dit jaar is de hoofdstad naar de twaalfde plek gedaald. De zorg om een gebrek aan private investeringen blijkt meer dan gegrond. Het CBS meldde begin juli dat de economische groei van 1,1% voornamelijk toe te schrijven is aan gestegen overheidsuitgaven. We staan dus feitelijk stil, terwijl we vooruit moeten. Zonder investeringen kan geen gezonde economie bestaan en ook geen transitie naar een circulaire economie.

Illustrerend was ook het Nationaal Industrie Alarm dat op 1 juli 2025 om 12:00 uur in heel Nederland hoorbaar was. Werkgeversorganisaties, waaronder ORAM – Ondernemend Amsterdam – én vakbonden luidden de noodklok over de verslechterde economische omstandigheden en vertrekkende bedrijven.

Ondernemend klimaat onder druk
Onze leden delen met ons de grote uitdagingen die zij ervaren op het gebied van infrastructuur, stikstof en netcongestie. Het ondernemend klimaat in Nederland loopt uit de pas met ons omringende landen. De energie is relatief duur en Nederland hanteert strengere regelgeving. Dat maakt het lastig internationaal te concurreren. Ook wordt de ruimte voor (maak)bedrijven steeds schaarser door de oprukkende woningbouw op bedrijventerreinen. Het gebrek aan bewegingsruimte – in vierkante meters, in milieuruimte, in ruimte op het elektriciteitsnet – zet ook in de MRA, in de Amsterdamse haven en in het Noordzeekanaalgebied (NZKG) bedrijven sterk onder druk. In samenwerking met het industriecluster NZKG gaf ORAM eerder al een noodsignaal af over deze situatie.

Het vertrek van bedrijven heeft grote gevolgen omdat ze deel uitmaken van een waardeketen en onderdeel zijn van de lokale en regionale samenleving. Dat geldt zowel voor grote (industriële) bedrijven als voor MKB-bedrijven met sterke (sociale) wortels in hun directe omgeving. Deze economische ecosystemen staan onder druk als een deel van de bedrijven noodgedwongen de deuren sluit of hun activiteiten of productie elders, soms onder slechtere omstandigheden, voortzet.

Ruimte voor bedrijven verdampt in de hitte van de woningmarkt
De oprukkende woningbouw op bedrijventerreinen en de onzekerheid over de haalbaarheid van nog niet uitgevoerde grootschalige woningbouwplannen op deze locaties maakt het voor bedrijven onmogelijk om nu grote investeringen te doen en te innoveren. De Monitor Werklocaties Noord-Holland meldde eerder dit jaar dat Amsterdam binnen de provincie meer bedrijven kwijtraakt dan dat de stad aantrekt. En in de meest recente Monitor Bedrijfsruimte Amsterdam zien we dat het aantal vierkante meters aan nog beschikbare bedrijfsruimte met een schrikbarend tempo daalt. Ondanks de keer op keer uitgesproken belofte van het Amsterdamse stadsbestuur om bij de transformatie van bedrijventerreinen naar woon-werkgebieden het aantal vierkante meters voor bedrijven gelijk te houden, is het aanbod aan nog beschikbare ruimte voor bedrijven sinds 2020 meer dan gehalveerd.

De ruimte die we kwijtraken krijgen we niet terug, terwijl we juist meer ruimte voor bedrijven nodig hebben: er is een groei nodig van 2,6% nu naar 3% in 2050, stelt het Rijk dat deze ongewenste dalende trend onderkent en de noodzaak uitspreekt om dit tij te keren. De ministeries van Economische Zaken en van Klimaat en Groene Groei hebben ieder rapporten gepubliceerd die het gebrek aan ruimte voor bedrijven en voor industrie, met name ook in industriecluster NZKG, aantonen en sturing van het Rijk aankondigen. Wij roepen de Amsterdamse politiek op een visie te formuleren op deze behoefte aan ruimte voor bedrijven.

Cruciale rol van de Amsterdamse haven
Gezien de grote ruimtebehoefte voor de strategische autonomie van de Nederland, de energietransitie en circulaire economie en de weerbaarheid van Nederland in tijden van geopolitieke spanningen, is de haven onmisbaar. Havengebonden activiteiten kun je maar op één plek doen, namelijk daar waar water en land elkaar raken, terwijl woningbouw op veel meer plekken mogelijk is. Het is ingewikkeld en kostbaar om haveninfrastructuur op andere plekken te herbouwen, bovendien duurt dat erg lang. Behoud daarom de ruimte voor industriële en havengebonden bedrijvigheid. Die ruimte is broodnodig.

Ruimte nodig voor transitie
We willen immers niet alleen onze welvaart in stand houden, maar ook de transitie maken naar een circulaire economie en naar grootschalig gebruik van hernieuwbare energie. En nu komt de paradox: als we in toekomst minder milieuruimte willen gebruiken voor onze industrie – omdat we duurzaam en circulair produceren – hebben we nu juist méér ruimte nodig. Fysieke ruimte en milieuruimte voor zaken als geluid, geur en (tijdelijke) uitstoot. Zo schetst het Planbureau voor de Leefomgeving in het rapport Ruimte voor circulaire economie. ORAM roept u op deze ruimte te organiseren.

*****

Voorstellen voor een sterke stad Amsterdam in een sterke Metropoolregio Amsterdam
ORAM – Ondernemend Amsterdam en VEBAN doen daarom graag een aantal voorstellen ter versterking van de Amsterdamse economie, de Metropoolregio Amsterdam, de Amsterdamse haven en het Noordzeekanaalgebied binnen drie thema’s: a. investerings- en ondernemersklimaat, b. ruimte voor werk en c. een sterke (tweede) zeehaven voor Nederland.

A. Investerings- en ondernemersklimaat

Zorg voor een gelijk speelveld
Geen extra lokale regels bovenop nationale en Europese regels.

Voer stabiel en realistisch beleid uit
Onzekerheid is funest. Te vaak is overheidsbeleid de afgelopen jaren aangepast of was er onduidelijkheid. Zorg dat ondernemers weten waar ze aan toe zijn.

• Voer maatregelen – zoals bijvoorbeeld de zero emissiezone – in met consideratie voor ondernemers. Wat we willen moet ook kunnen, in een realistisch tijdsbestek. Bouw aan vertrouwen zodat ondernemers meer investeren.
• Versterk de arbeidsmarkt door betere aansluiting van onderwijs op arbeidsmarkt. Ga publiek-private samenwerkingen aan op dit terrein. Houd oog voor technisch onderwijs en technische banen.

Goede infrastructuur is cruciaal

• Doe lokaal wat je kan om (tijdelijke) oplossingen voor de netcongestie te bieden. Leg het probleem niet eenzijdig neer bij bedrijven die al hun best doen met bijvoorbeeld energiecoöperaties (NDSM Energie en Energie Coöperatie Amsterdamse Haven). Maak haast met die oplossingen en wees creatief. Het probleem is nijpend.
• Zorg voor goede wegen, openbaar vervoer, internet, vervoer over water.
• Zet in op (verdere) ontwikkeling van het Zuidasdok en het doortrekken van de Noord-Zuidlijn. Zowel naar Schiphol en Hoofddorp als naar het Noorden. Deze investering zorgt voor ruimte op het spoor en voor ontsluiting van de regio voor woningbouw. Zet in op de funding voor beide projecten.
• Volg het gedragen advies van commissie D’Hooghe en de daarin gekozen volgorde voor de bouw van de bruggen over het IJ, te beginnen met de Oostbrug. Maak alsnog een Oostbrug mét ov mogelijk die aansluit op de aan te leggen Zaanlijn.

B. Ruimte voor werk

Breng ruimte voor wonen en werken in balans
De afgelopen jaren voerde de roep om meer woningen de boventoon. Dat is ten koste gegaan van ruimte voor werken. Breng wonen, werken en recreëren weer in balans. Bouw een complete stad. Zie ook de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer van Amsterdam in het rapport Bouwen aan de complete stad. Lessen uit woningbouw in transformatiegebieden.

Herzie woningbouwplannen op bedrijventerreinen
Voor een aantal bedrijventerreinen geldt dat de geplande woningen voorlopig alleen op papier bestaan (Cornelis Douwes, Hamerkwartier, Haven-stad), omdat de bouw tegen belemmeringen aanloopt (zoals rechterlijke uitspraken, milieucontouren, onrendabele businesscases) die de bouw tegenhouden. Door de onzekerheid van deze plannen durven ondernemers echter ook niet meer te investeren, o.a. in duurzaamheid. Haal de ontwikkeling van het slot en kom met aangepaste, realistische plannen: liever 100 huizen in steen, dan 1000 op papier.

Compenseer de verloren ruimte voor bedrijven elders in de stad
Compenseer de ruimte voor bedrijven die verdwijnt. Let daarbij op het type ruimte dat nodig is met het oog op logistieke behoeften en milieuruimte. Sommige bedrijvigheid is geschikt voor in een woonwijk, andere heeft juist een (exclusief) bedrijventerrein, vervoer over water, bereikbaarheid voor zwaar materieel, et cetera, nodig. Voor die laatste variant is meer overheidssturing nodig. Wijs meer exclusieve ruimte voor bedrijventerreinen aan en houd de ruimte van de Amsterdamse haven op peil.

Organiseer schuifruimte bij transformaties
Neem in ieder transformatieplan een verplichte paragraaf op waarin de gemeente onderbouwt waar bedrijven (in tijdelijkheid) een alternatieve plek vinden.
Voer actief grond- en vastgoedbeleid Voor het bouwen van productieve bedrijfsruimte is het moeilijk om een businesscase rond te krijgen. De grondprijzen zijn hoog en ook de gemeente is gebaat bij hoge grondopbrengsten voor woningbouw. De grond wordt daarom verkocht voor wonen en werken, de ontwikkelaar moet dan zien hoe hij ruimte voor werken integreert. Het gevolg is dat plannen niet van de grond komen. Gebruik daarom de grond die de gemeente nog in bezit heeft voor bedrijfsruimtes. Gebruik bestemmingsplannen om expliciet ruimte voor (productieve) bedrijven aan te wijzen. Doe strategische vastgoedaankopen en verhuur aan bedrijven die nu door de markt verdrongen worden.

Geef ruimte aan transitie en circulaire economie
Voor de transitie naar een circulaire economie hebben we paradoxaler wijze (tijdelijk) meer fysieke ruimte en meer ruimte voor bedrijven met een hoge milieucategorie nodig. Geef die ruimte, anders komen we niet vooruit.

C. Een sterke Amsterdamse haven

Gebruik het belang van de zeehaven voor de strategische positie van Amsterdam

• Een sterke tweede Nederlandse zeehaven is in strategisch opzicht van groot nationaal, regionaal en stedelijk belang voor de voedselvoorziening, energieopslag en voor een diverse arbeidsmarkt. In deze tijden van geopolitieke spanningen is het opportuun voldoende opslag in de buurt van het dichtstbevolkte deel van Nederland te houden. Houd ook ruimte in de haven voor eventuele toekomstige defensiedoeleinden.
• Vertaal dit (inter)nationale belang van de Amsterdamse zeehaven naar een nieuwe governancestructuur voor Port of Amsterdam met daarbij een te nemen aandeelhoudersbelang door het Rijk.

Behoud de Amsterdamse haven als maritiem knooppunt van nationaal belang

• Behoud minimaal de huidige omvang van de haven, zodat Amsterdam zijn strategische rol voor Nederland en Europa kan blijven vervullen.
• Reserveer voldoende fysieke en milieuruimte voor de havenlogistiek en de (maritieme) maakindustrie. Zorg dat de haven exclusief bestemd blijft voor haven gerelateerde bedrijvigheid en bedrijven met een hoge milieucategorie.
• Bescherm cruciale haveninfrastructuur, wees zeer terughoudend met transformaties naar woningbouw in deze gebieden en koester de uitstekende infrastructuur die er al ligt.
• Bied alternatieve ruimte binnen het NZKG bij transformatie van bestaande havengebieden. Houd het ecosysteem in stand en versterk het. Daartoe dient de Houtrakpolder gereserveerd te blijven voor een havenbekken.
• Behoud de calamiteitenfunctie van scheepsreparatiewerf Damen voor de regio en in ieder geval tot 2040 op de huidige plek. De scheepswerf beschikt over één derde van de totale Nederlandse gegraven dokcapaciteit. Daarnaast beschikt de werf over een van de grootste machine- en staalconstructiehallen van Nederland en is de werf een cruciale factor in de veranderende Nederlandse defensiedoeleinden.

Maak ruimte voor innovatie en transformatie

• Maak voldoende ruimte voor de circulaire economie en de toekomstige ontwikkeling richting waterstof. Bezie dat in samenhang met de ontwikkeling van de Energiehaven IJmond, specifiek gericht op de bouw van windparken op zee.
• Maak werk van een locatiekeuze van het Hoogspanningsstation A9 Zuid. Dit project is noodzakelijk om de Amsterdamse haven en de omliggende regio van voldoende elektriciteit te blijven voorzien.
• Zorg dat het NZKG op de Delta Rhine Corridor (DRC) wordt aangesloten. De aansluiting op de DRC zorgt voor een betere verbinding met het landelijke waterstofnetwerk en maakt het mogelijk om waterstof te importeren en te exporteren.
• Zorg dat de industrie een realistisch tijdpad en de juiste omstandigheden krijgt om te verduurzamen en de leefomgeving te verbeteren.

***

ORAM Ondernemend Amsterdam komt als grootste ondernemersnetwerk en belangenbehartiger sinds meer dan 100 jaar op voor een sterk ondernemend klimaat in de Metropoolregio Amsterdam. VEBAN is sinds 70 jaar de belangenbehartiger van het bedrijfsleven in Amsterdam-Noord. Samen vertegenwoordigen de verenigingen zo’n 800 bedrijven. De beide ondernemersverenigingen bevinden zich momenteel in een vergevorderd fusieproces.

Wilt u meer informatie of komt u graag met ons in gesprek?
Neemt u dan graag contact op met:

Arnoud Verhage, verhage@oram.nl
Patricia Wouda, belangenbehartiging@veban.nl