Metropoolregio Amsterdam van nationaal belang voor welvaart en transitie
De Metropoolregio Amsterdam (MRA), met daarbinnen het Noordzeekanaalgebied (NZKG) en de Amsterdamse zeehaven, is een van de sterkste economische motoren van Nederland. De MRA levert met ruim 200 miljard euro het grootste aandeel – ruim 20% – aan ons bruto binnenlands product (bbp). De Amsterdamse haven is de tweede zeehaven van Nederland, de vierde zeehaven van Europa, een industriecluster van nationaal belang en een groot logistiek knooppunt in de doorvoer van voedingsmiddelen, energie en goederen naar de rest van Nederland en het Europese binnenland. Het NZKG genereert 70.000 banen en 7 miljard aan toegevoegde waarde. Daarbij zorgen dit gebied en de haven voor grote spin-off naar andere sectoren van de regionale en nationale economie. De MRA is daarmee een onmisbaar kloppend hart binnen het Nederlandse economische ecosysteem.

Ook sterkste motor van Nederland stottert
Deze regio presteert doorgaans zeer bestendig en relatief goed in vergelijking met de rest van Nederland. Maar we zien ook dat bedrijven hier vaker tegen de stroom in varen. Recent bracht Amsterdam In Business naar buiten dat zich in 2024 nog nooit zo weinig buitenlandse bedrijven in de regio Amsterdam hebben gevestigd: 49 bedrijven, waar voorheen ruim boven de 100 bedrijven per jaar de norm was1.

Volgens een jaarlijkse peiling2 van accountants- en advieskantoor EY is Amsterdam weliswaar binnen Nederland nog steeds de grootste magneet voor buitenlandse investeringen. Maar het kantoor waarschuwt dat Amsterdam in internationaal opzicht een stuk minder aantrekkelijk is geworden. In 2018 nam Amsterdam op Europese ranglijsten nog de vijfde plaats in, sinds dat jaar is de hoofdstad naar de twaalfde plek gedaald. De zorg om een gebrek aan private investeringen blijkt meer dan gegrond. Het CBS meldde begin juli dat de economische groei van 1,1% voornamelijk toe te schrijven is aan gestegen overheidsuitgaven.3 We staan dus feitelijk stil, terwijl we vooruit moeten. Zonder investeringen kan geen gezonde economie bestaan en ook geen transitie naar een circulaire economie.

Recent gaf ORAM in samenwerking met het industriecluster NZKG een noodsignaal af vanuit de industrie: het investeringsklimaat in het NZKG staat onder druk. Door o.a. netcongestie, complexe vergunningverlening, hoge energieprijzen, stikstofproblematiek, krappe arbeidsmarkt en onzekere regelgeving dreigt de regio haar concurrentiekracht te verliezen.

Ondernemend klimaat onder druk
Onze leden delen met ons de grote uitdagingen die zij ervaren op het gebied van infrastructuur, stikstof en netcongestie. Het ondernemend klimaat in Nederland loopt uit de pas met ons omringende landen. De energie is relatief duur en Nederland hanteert strengere regelgeving. Dat maakt het lastig internationaal te concurreren. Ook wordt de ruimte voor (maak)bedrijven steeds schaarser door de oprukkende woningbouw op bedrijventerreinen. Het gebrek aan bewegingsruimte – in vierkante meters, in milieuruimte, in ruimte op het elektriciteitsnet – zet ook in de MRA, in de Amsterdamse haven en in het Noordzeekanaalgebied (NZKG) bedrijven sterk onder druk.

In dat licht is het goed dat het pakket voor groene groei enige verlichting brengt en dat de Kamer zich heeft uitgesproken tegen de additionele nationale CO2-heffing. Nu moeten we zorgen dat de politiek het Nederlandse bedrijfsleven weer gaat koesteren en dat er doortastende besluiten genomen gaan worden, zodat we zeker stellen dat bestaande bedrijven blijven. Zonder hen geen welvaart en geen gezonde samenleving. Het vertrek van bedrijven heeft vaak onvoorziene grote gevolgen omdat ze deel uitmaken van een waardeketen en onderdeel zijn van de lokale en regionale samenleving. Dat geldt zowel voor grote (industriële) bedrijven als voor MKB-bedrijven met sterke (sociale) wortels in hun directe omgeving. Deze economische ecosystemen staan onder druk als een deel van de bedrijven noodgedwongen de deuren sluit of hun activiteiten of productie elders, soms onder slechtere omstandigheden, voortzet.

Ruimte voor bedrijven verdampt in de hitte van de woningmarkt
De oprukkende woningbouw op bedrijventerreinen en de onzekerheid over de haalbaarheid van nog niet uitgevoerde grootschalige woningbouwplannen op deze locaties maakt het voor bedrijven onmogelijk om nu grote investeringen te doen en te innoveren. De Monitor Werklocaties Noord-Holland4 meldde eerder dit jaar dat Amsterdam binnen de provincie meer bedrijven kwijtraakt dan dat de stad aantrekt. En in de meest recente Monitor Bedrijfsruimte Amsterdam5 zien we dat het aantal vierkante meters aan beschikbare bedrijfsruimte met een schrikbarend tempo daalt. Ondanks de keer op keer uitgesproken belofte van het Amsterdamse stadsbestuur om bij de transformatie van bedrijventerreinen naar woon-werkgebieden het aantal vierkante meters voor bedrijven gelijk te houden, is het aanbod aan nog beschikbare ruimte sinds 2020 meer dan gehalveerd.

De ruimte die we kwijtraken krijgen we niet terug, terwijl we juist meer ruimte voor bedrijven nodig hebben: er is uitbreiding nodig van 2,6% nu naar 3% in 2050, stelt het Rijk. Het onderkent deze ongewenste dalende trend en spreekt de noodzaak uit om dit tij te keren. De ministeries van Economische Zaken6 en van Klimaat en Groene Groei7 hebben ieder rapporten gepubliceerd die het gebrek aan ruimte voor bedrijven en voor industrie, met name ook in industriecluster NZKG, aantonen en sturing van het Rijk aankondigen. Dit zijn belangrijke aanzetten om het verdienvermogen van Nederland, de MRA en het NZKG te herstellen en te borgen.

Cruciale rol van havens
Gezien de enorme ruimtebehoefte voor de strategische autonomie van Nederland, de weerbaarheid, de energietransitie en circulaire economie en de autonome economische behoefte en de cruciale rol van havens zoals in het NZKG daarbij, is het verstandig een algehele pas op de plaats te maken met transformatie van havengebieden.

Havengebonden activiteiten kun je maar op één plek doen, daar waar water en land elkaar raken, terwijl woningbouw op veel meer plekken mogelijk is. Het is in Nederland heel ingewikkeld en kostbaar om haveninfrastructuur op andere plekken te moeten bouwen, bovendien duurt het heel erg lang.

Ruimte nodig voor transitie
We willen immers niet alleen onze welvaart in stand houden, maar ook de transitie maken naar een circulaire economie en naar grootschalig gebruik van hernieuwbare energie. En nu komt de paradox: als we in toekomst minder milieuruimte willen gebruiken voor onze industrie – omdat we duurzaam en circulair produceren – hebben we juist méér ruimte nodig; Fysieke ruimte en milieuruimte voor zaken als geluid, geur en (tijdelijke) uitstoot. Zo schetst het Planbureau voor de Leefomgeving in het rapport Ruimte voor circulaire economie8. ORAM roept u op deze ruimte te organiseren.

***

Voorstellen voor een sterke Nederlandse economie met een sterke Metropoolregio Amsterdam

ORAM – Ondernemend Amsterdam doet daarom graag een aantal voorstellen ter versterking van de Nederlandse economie vanuit de Metropoolregio Amsterdam, de Amsterdamse haven en het Noordzeekanaalgebied binnen drie thema’s: a. investerings- en ondernemersklimaat, b. ruimte voor werk en c. een sterke (tweede) zeehaven voor Nederland.

A. Investerings- en ondernemersklimaat

Zorg voor een gelijk speelveld

• Zorg dat het minder duur wordt om in Nederland te ondernemen en dat Nederland niet meer uit de pas loopt in vergelijking met andere Europese landen.
• Concreet betekent dat: geen extra nationale en regionale koppen bovenop Europese regels en het omlaag brengen van regeldruk en kosten voor bedrijven.

Voer stabiel en realistisch beleid uit
Onzekerheid is funest. Te vaak is overheidsbeleid de afgelopen jaren aangepast of was er onduidelijkheid. Zorg dat ondernemers weten waar ze aan toe zijn. Bouw aan vertrouwen zodat ondernemers meer investeren.

• Stimuleer investeringen met publiek private fondsen in infrastructuur, innovatie en verduurzaming, waarmee de economie concurrerender wordt.
• Versterk de arbeidsmarkt door betere aansluiting van onderwijs en arbeidsmarkt en zorg voor meer technisch opgeleide mensen en een betere arbeidsproductiviteit.
• Pak het stikstofprobleem aan met gebiedsgerichte benadering. Nederland moet van het slot en de vergunningverlening moet snel weer op gang worden gebracht.

Goede infrastructuur is cruciaal

• Los de netcongestie zo snel mogelijk op door uitbreiding capaciteit, ontwikkeling van nieuwe energie-infrastructuur zoals het hoogspanningsstation A9 Zuid en het versoepelen van regelgeving om energie te gebruiken, te delen en op te wekken.
• Bewaak de ruimte voor goederen op het spoor en zorg voor noodzakelijke investeringen om spoorgoederenvervoer te versterken.
• Zet in op (verdere) ontwikkeling van het Zuidasdok en het doortrekken van de Noord-Zuidlijn naar Schiphol en Hoofddorp als ook naar het Noorden. Deze investering zorgt voor ruimte op het spoor en voor ontsluiting van de regio voor woningbouw. Geef duidelijkheid over de financiering voor beide projecten.

B. Ruimte voor werk

Neem sturing vanuit het Rijk – wijs ruimte voor bedrijven aan
De verleiding voor lokale bestuurders om te kiezen voor woningbouw ten koste van ruimte voor bedrijven is te groot. Neem sturing vanuit het Rijk om bedrijventerreinen te beschermen en uit te breiden. Zorg dat de doelstellingen uit de Ruimtelijk Economische Visie van EZ gerealiseerd worden en verwerkt in de nieuwe Nota Ruimte.

Maak compensatie werkruimte verplicht

• Stel een wettelijke verplichting in om ruimte voor bedrijven die verdwijnt elders minimaal te compenseren.
• Wijs nieuwe ruimte voor bedrijven aan, deze moeten groeien van 2,6% naar 3%.
• Benoem een landelijk coördinator ‘ruimte voor bedrijven’ die over de regiogrenzen heen kijkt om compensatie mogelijk te maken.

Geef ruimte aan transitie en circulaire economie 

• Voor de transitie naar een circulaire economie hebben we paradoxaler wijze meer fysieke ruimte nodig en meer ruimte voor bedrijven met een hoge milieucategorie. Daarbij gaat het om zaken als geluid, geur en (tijdelijke) uitstoot. Geef die ruimte, anders komen we niet vooruit.
• Behoud bestaande bedrijventerreinen en bestem nieuwe terreinen voor bedrijven met een hoge(re) milieunorm. Niet alle bedrijvigheid kan samen met wonen. Circulair vraagt om sterke clusters.
• Zorg voor juridische borging van de (ruimte voor) industrieclusters van nationaal belang – zoals het Noordzeekanaalgebied – via instructieregels vanuit het Rijk.

C. Een sterke (tweede) zeehaven voor Nederland

Versterk de Amsterdamse haven als maritiem knooppunt van nationaal belang

• Behoud minimaal de huidige omvang van de haven, zodat Amsterdam zijn strategische rol voor Nederland en Europa kan blijven vervullen.
• Reserveer voldoende fysieke en milieuruimte voor de havenlogistiek en de (maritieme) maakindustrie. Zorg dat de haven exclusief bestemd blijft voor haven gerelateerde bedrijvigheid en bedrijven met een hoge milieucategorie.
• Bescherm cruciale haveninfrastructuur, wees zeer terughoudend met transformaties naar woningbouw in deze gebieden en koester de uitstekende infrastructuur die er al ligt.
• Bied alternatieve ruimte binnen het NZKG bij transformatie van bestaande gebieden. Houd het ecosysteem in stand en versterk het. Daartoe dient de Houtrakpolder gereserveerd te blijven voor een havenbekken.
• Behoud scheepsreparatiewerf Damen voor de regio, in ieder geval tot 2040 op de huidige plek. De werf is cruciale factor in defensie en de energietransitie, beschikt over één derde van de totale Nederlandse gegraven dokcapaciteit en een van de grootste machine- en staalconstructiehallen van Nederland.

Maak de Nederlandse strategische autonomie onderdeel van het zeehavenbeleid

• Een sterke tweede Nederlandse zeehaven is in strategisch opzicht van groot belang voor de voedselvoorziening, energieopslag en voor defensiedoeleinden. Spreiding is opportuun in tijden van geopolitieke spanningen.
• Vertaal dit (inter)nationale belang van de Amsterdamse zeehaven naar een nieuwe governance-structuur voor Port of Amsterdam met daarbij een te nemen aandeelhoudersbelang door het Rijk.

Maak ruimte voor innovatie en transformatie

• Maak de ontwikkeling van de Energiehaven IJmond, specifiek gericht op de bouw van windparken op zee, mogelijk.
• Maak werk van een locatiekeuze voor het Hoogspanningsstation A9 Zuid. Dit project is noodzakelijk om de Amsterdamse haven en de omliggende regio in de toekomst van voldoende elektriciteit te blijven voorzien.
• Maak voldoende ruimte voor de circulaire economie en de toekomstige ontwikkeling richting waterstof.
• Kom zo snel mogelijk tot maatwerkafspraken met Tata Steel. Het is van belang dat Tata Steel als strategisch vitaal bedrijf behouden blijft voor Nederland en het NZKG. Maatwerkafspraken zijn bovendien cruciaal voor de voortgang van de energietransitie en de waterstofeconomie in de regio.
• Zorg dat het NZKG op de Delta Rhine Corridor (DRC) wordt aangesloten. De aansluiting op de DRC zorgt voor een betere verbinding met het landelijke waterstofnetwerk en maakt het mogelijk om waterstof te importeren en exporteren.
• Zorg dat de industrie een realistisch tijdpad en de juiste omstandigheden krijgt om te verduurzamen en de leefomgeving te verbeteren.

***

ORAM Ondernemend Amsterdam komt als grootste ondernemersnetwerk en belangenbehartiger sinds meer dan 100 jaar op voor een sterk ondernemend klimaat in de Metropoolregio Amsterdam.

Wilt u meer informatie of komt u graag met ons in gesprek? Neemt u dan graag contact op met ons op via 020 6222 111.